فطرس

السلام علیک یا ابا عبدالله الحسین علیه السلام

صفحه اول فروشگاه راسخون تماس با ما RSS 2.0

اگر دین برای پیشرفت جوامع انسانی و کمال بشریت است، به ویژه دین اسلام که ما آن را دین کامل و پیشرفته می دانیم، پس چرا کشورهایاسلامی عقب مانده اند و برعکس کشورهای توسعه یافته و جهان اول، همه غیردینی و سکولار هستند؟

رضا میرزایی/علوم تربیتی

نخست باید به این پرسش جواب دهیم که آیا اصلاً دین می تواند مانع از پیشرفت شود یا نه؟ در این جا لازم است میان دین اصیل و ناب و خالص که از طرفخداوند به عنوان برنامه ای کامل برای زندگی بشر آمده است، با عقاید موهوم و خرافات که ساخته دست بشری بوده و به عنوان دین معرفی می گردیده ـ مانندعقاید موهوم ارباب کلیسا درباره خداوند و تعالیم آن ها درباره عل و نحوه زندگی مردم ـ تفکیک قائل شد؛ زیرا نفس دین که در جهت رشد و تعالی و تکامل وپیشرفت بشر در ابعاد مختلف زندگی باشد و بر علم، دانش، کار و تلاش نیز توصیه و تأکید دارد؛ هرگز نمی تواند عامل عقب ماندگی و انحطاط باشد. شواهد و دلایلبسیاری را می توان برای اثبات این موضوع اقامه کرد که بعضی از آن ها عبارت است از:

1. پیشینه تمدن مسلمانان در طی قرون متمادی و صدور آن به کشورهای دیگر، از جمله کشورهای اروپایی، نشان می دهد نه تنها دین موجب عقب ماندگینمی شود؛ بلکه اعتقاد به دین در کنار عمل به آن سبب درجات بالایی از پیشرفت و رشد می گردد.

2. تنها مسلمانان و کشورهای اسلامی نیستند که به این گرفتاری مبتلایند؛ بلکه کشورهای غیر اسلامی و غیر دینی و سکولار بسیاری نیز به دلایلی، از جملهسلطه استعمار، در فقر مطلق یا نسبی باقی مانده اند.

3. در کشورهای پیشرفته نیز به رغم در اختیار داشتن منابع فراوان و دسترسی به ارقام بالایی از رشد اقتصادی، رفاه همگانی تحقق نیافته است و به طور معمولگروه خاصی از ره آورد توسعه بهره می گیرند و عده زیادی در فقر زندگی می کنند.

4. به رغم رشد و ترقی تمدن غرب در بعضی از زمینه ها، از دیگر سو انحطاطات و بحران های جدی دیگری در کنار آن پدید آمد که بشریت را در ورطه خطرناکیقرار داده و فریاد متفکران را بلند کرده است.

5. بسیاری از دانشمندان غربی و پدیدآورندگان تمدن جدید غرب نیز دین گرایند؛ هرچند تمدن نوین بر پایه دین گرایی بنیان نهاده نشده است.

علل عقب ماندگی

پس مشخص می شود که نه دین سبب عقب ماندگی است و نه پیشرفت غرب محصول دین گریزی است. بر عکس رگه هایی از دین گریزی که در اوان پیدایشتمدن نوین غرب رخ نمود، یکی از آسیب های جدی و نواقص تمدن غرب است که متفکران غربی به سرعت متوجه این خلأ گردیدند و کوشیدند که دین را هموارهزنده نگه دارند؛ البته مشکل اساسی جهان غرب این است که دین حاکم بر آن، از اصالت، جامعیت، وثاقت و خردپذیری کافی برخوردار نیست و راه یافتن تحریفدر آن مشکلات بسیاری را پدید آورده است.

اما در مورد این که چرا کشورهای اسلامی، به رغم برخورداری از دین مبین اسلام، عقب افتاده اند؛ باید گفت: این مسأله علل و ریشه های تاریخی مختلفی دارد وبررسی جامع و همه جانبه آن نیازمند تحقیقاتی ژرف و گسترده است که به اختصار به بعضی از آن ها اشاره می شود:

1. بی تردید اگر مسلمانان از تعالیم وحی فاصله نمی گرفتند و قوام سیاسی و وحدت اجتماعی خود را حفظ می کردند، هم اکنون نیز می توانستند از هر نظر جلوتر ازغرب باشند. اگر به جای درگیری های بیهوده و اتلاف منابع خود، دست وحدت به یکدیگر بدهند و به ریسمان الاهی چنگ بزنند، اینک نیز می توانند قدرتیبزرگ با امکاناتی وسیع در سطح جهان باشند و با چند برنامه و استفاده از استعدادها، از نظر فناوری با دیگران به رقابت بپردازند.

2. آنچه موجب عقب ماندگی صنعتی و سیاسی مسلمانان گشته، فاصله گرفتن آنان از اسلام و برداشت های بدون دلیل از دین بوده است، برداشت غلط از زهد،دنیا، دعا و قدرت موجب عقب ماندگی شده؛ وگرنه همین مفاهیم در صدر اسلام و حتی در غرب، موجب پیشرفت شده است. بلی، باید اعتراف کرد که رواجاندیشه های صوفیانه و برخی انحرافات دیگر فکری که معلول التقاط است، نقش موءثری در جا ماندن مسلمانان از قافله صنعت و پیشرفت داشته است.

3. مسلمانان بر اساس انگیزش و هدایت های دینی، مسیر رشد تعالی را پیمودند و بر اثر انحراف از دین و آلودگی به مفاسد، دنیا پرستی، سستی و کاهلی، بهانحطاط و عقب ماندگی گراییدند.

4. وجود نظام های سیاسی فاسد و استبدادی که به جای همت در جهت رشد و پیشرفت مسلمانان، فقط به فکر حفظ قدرت خویش و صرف هزینه های عمومیمسلمانان در جهت خوش گذرانی و... بودند. وجود این نظام ها و حاکمان فاسد خود ناشی از انحرافات سیاسی صدر اسلام و انحرافات اعتقادی و اجتماعی پس ازرحلت پیامبر عظیم الشأن بود. این نظام های سیاسی، در شخصیت و منش انسان ها و فرهنگ این جوامع نیز آثاری زیانبار داشتند.

5. هجوم بیگانگان و استعمارگران و تلاش آن ها برای عقب نگاه داشتن کشورهای جهان سوم برای استثمار منابع انسانی و طبیعی و تداوم سلطه غرب بر اینکشوره

6. سرگرم شدن مسلمانان به تفرقه و جنگ های داخلی و جانشین ساختن شعارهای استعماری همچون، ناسیونالیسم، پان عربیس و به جای تکیه براصولگرایی و اتحاد بین الملل اسلامی

عوامل پیشرفت

باید دانست، کشورهای غربی هرگز بعد از کنار گذاشتن دین به این همه رشد و... دست نیافته اند؛ بلکه عوامل بسیاری می تواند موجب پیشرفت و رکود شود کهاساسی ترین آن ها تلاش و فعالیت در جهت شناختن سنن و قوانین حاکم بر جهان هستی و استفاده درست از امکانات و نعمت های خداوند است. علت پیشرفتغرب هرگز دین گریزی نبود. در آن جا خرافات در لباس دین آنان را به عقب ماندگی وامی داشت و پشت پا زدن به آن ها نقش مانع زدایی در جهت رشد و ترقی راایفا کرد. لذا پیشرفت علمی و صنعتی غرب مرهون عوامل بسیاری است که بررسی تمام موارد آن مجالی وسیع می طلبد؛ ولی مختصراً به برخی از آن ها اشارهمی شود:

1. آشنایی غربی ها با تمدن اسلامی و شرقی در طول جنگ های صلیبی و نیز مسافرت های جهانگردان(مانند مارکوپولو)

2. رنسانس فکری در اروپا(با توجه به مجموعه عواملی که این تحول فکری را ایجاد کرد) و مبارزه با خرافات و عقاید موهومی که در بین مردم آن دیار رایج بود.

3. کنار گذاشتن کلیسا از اداره امور جامعه و به وجود آوردن نهادهای جدید برای اداره آن

گفتنی است اروپا در قرون وسطی، در تاریکی جهل و خرافه ها غرق بود. ارباب کلیسا، تلقین بعضی از عقاید موهوم، به دانش اجازه رشد نمی دادند، در حالی که درهمان قرون دانشمندان اروپایی تحت تأثیر تمدن اسلامی قرار داشتند و خواهان تحول اروپا و نگرش جدید به علم و دانش بودند، ارباب کلیسا با تفتیش عقایدحتی اظهار نظر درباره پدیده های جهان را گمراهی تلقی می کردند، چنان که گالیله در همین رابطه محاکمه شد و صدها دانشمند به همین دلیل محکوم گردیدند.این وضعیت در حالی بود که مراکز علمی جهان اسلام در آن زمان، محل فراگیری دانش و ساخت ابزارهای دقیق(مانند ساعت و لوازم جراحی و...) بود. ده ها دانشپژوه اروپایی در این مراکز مشغول تحصیل بودند. تعالیم اسلامی همگان را به علم و دانش و تفکر در آفرینش دعوت می کرد و آیات قرآنی، خود پیشگام در بیانحقایق هستی و چگونگی رخدادهای آن بود. همین شرایط بود که اروپا تحت تأثیر قرار گرفت و خیزشی علمی در آن سامان یافت. آنچه گفتیم ادعا نیست، شمامی توانید در این زمینه به کتاب های «تمدن اسلا و غرب» نوشته گوستاولوبون فرانسوی و «تاریخ تمدن» ویل دورانت و ده ها اثر دیگر مراجعه کنید. غرض از همهاین مقدمات آن است که، آنچه مورد انکار پیشقراولان رنسانس در اروپا قرار گرفت، عقاید موهوم ارباب کلیسا درباره خداوند و علم و نحوه زندگی مردم بود؛ وگرنهاصل خدای جهان کم تر مورد انکار دانشمندی فرهیخته قرار گرفته است.

در هر صورت، اندیشه و تمدن اسلامی امروزه جانمایه نیرومندی برای احیا دارد؛ بر عکس تمدن غرب به شدت گرفتار انحطاط فرهنگی و زوال پذیری شده است.در این فرصت اگر مسلمانان بخواهند جایگاه شایسته خود را دریابند، رعایت نکات زیر ضروری است:

1. بالا بردن سطح شناخت و بینش های دینی در همه ابعاد آن

2. تقویت روح ایمان، تقوا، استواری در دین و مبارزه با کژی ه

3. ارتقای دانش و سطح علمی

4. ارتباط وثیق و همدلی در سطح بین الملل اسلامی و تعاون و همکاری گسترده و همه جانبه

5. از میان برداشتن نظام های فاسد

6. تلاش همه جانبه و همگانی در جهت ایجاد و احیای تمدن عظیم و مدینه فاضله اسلامی

7. اعتماد به نفس و دوری از خودباختگی1

پی نوشت:

1. برای آگاهی بیش تر ر.ک:

الف) علل پیشرفت و انحطاط مسلمین، زین العابدین قربانی.

ب) علل ضعف و انحطاط مسلمین در اندیشه های سیاسی و آرای اصلاحی، احمد موثق، سید جمال الدین اسدآبادی.

پ) آمریکا پیشتاز انحطاط، روژه گارودی، ترجمه قاسم منصوری.

ت) علل انحطاط تمدن ها، قانع عزیزآبادی.

ث) ریشه های ضعف و عقب ماندگی مسلمانان، رجبی.

ج) رمز عقب ماندگی ما، امیر شکیب ارسلان، ترجمه محمدباقر انصاری.

چ) تاریخ فتوحات اسلامی در اروپا، امیر شکیب ارسلان، ترجمه علی دوانی.

ح) به سوی قرآن و اسلام، حسین انصاریان.

خ) تاریخ تمدن، ویل دورانت، ج 4، ترجمه گروهی از نویسندگان.

د) فرهنگ اسلام در اروپا، زیگرید هونکه، ترجمه مرتضی رهبانی.

ذ) تاریخ تمدن اسلام و عرب، گوستاو لوبون.

ر) تمدن اسلامی پیشگام در علوم و فنون جدید، ج 1و2، بولتن اندیشه، شماره 17و18، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاه ها.

ز) نگاهی به تاریخ جهان، جواهر لعل نهرو.

ژ) تمدن اسلامی از زبان بیگانگان، محمد تقی صرفی.

س) تاریخ تمدن اسلام، جرجی زیدان.

ش) حدود خسارت جهان و انحطاط مسلمین، مصطفی زمانی.

نوشته شده در تاريخ یک شنبه 4 دی 1390 توسط قاسمعلی جمالی